Địa lý Nhân văn

Dừa nước, một loại cây họ cau sống trong bùn. Thân cây mọc ngang dưới lòng đất, chỉ có lá và cuống hoa mọc lên. Hoa cái nở rộ thành chùm ở đầu cụm hoa, hoa đực màu đỏ hoặc vàng dạng đuôi sóc trên những nhánh kế sau. Khi hoa thụ phấn, những trái dừa ép vào nhau lớn lên trên mỗi đầu cuống. Hạt dừa nước khô già sẽ rơi rụng và phân tán theo thủy triều, có khi mọc mầm ngay khi trôi nổi trên nước. Dừa nước có rất nhiều công dụng: Nước dừa dùng để giải khát, nhựa dừa sản xuất êthanon, chế biến chất lên men; lá dừa dùng vào việc lợp nhà, làm rổ rá; mu dừa làm xà phòng hay các hóa mỹ phẩm... Ảnh. Internet  (2014)

Ai xuôi về miền Tây sẽ có dịp chiêm ngưỡng những cổng đám cưới từ những vật liệu đơn sơ, dân giã mà lại đầm ấm. Người miền Tây gắn với sông nước là điều kiện cho những ngọn dừa nước có dịp vươn mình.  Người dân Nam Bộ thường dựng rạp cưới làm bằng tre, chuối và trang trí lá đủng đỉnh, tàu lá dừa, tàu lá dừa nước, hoa cau. Ảnh. Internet (sưu tầm)

Dừa nước, loài cây hoang dã thường chỉ mọc ở miền Nam nhưng ít người biết gần nửa thế kỷ trước, nó từng mọc thành bãi, thành vùng lan tràn ở bến Bính (Hải Phòng). Câu chuyện được một nhà văn ghi lại cách đây ít lâu rằng, các thủy thủ tàu không số khi vào Nam trở ra, để tàu bớt chông chênh, họ đã chất lên tàu những cây dừa nước mang về bến Bính, gần căn cứ Đoàn 125 thì quẳng đi. Ít lâu sau, cây dừa sinh sôi, thành một vùng dừa nước bạt ngàn. Có anh công nhân đóng tàu là người miền Nam tập kết bữa nọ tình cờ nhìn thấy những trái dừa nước bập bềnh trên sông bỗng da diết nhớ nhà, đi dọc bờ, tìm ra bãi dừa nước. Anh xúc động lân la gặp thủy thủ dò hỏi: Có phải các anh đã vào tận quê tôi mang ra giống dừa nước này không? Chuyện nhỏ thế nhưng được báo cáo lên tận Bộ Quốc phòng, lên Trung ương. Đoàn 125 bị kiểm điểm nghiêm khắc, bãi dừa nước bị phá sạch và anh công nhân có tình yêu quê hương sâu nặng kia bị theo dõi từng bước đi... Ảnh minh họa/ Internet

Họa sĩ Lý Khắc Nhu vốn nổi danh trong giới vẽ tranh thủy mặc Sài Gòn. Có lẽ gắn bó với loại tranh cổ điển này, nên ngôi nhà nhỏ “dưỡng già” của họa sĩ ở Q.2, TP.HCM mang đầy dáng dấp truyền thống: nhà trệt ba gian, lợp lá dừa mát rượi.

Hơn nửa thế kỷ trước, nhà địa lý học Pierre Gourou - Ủy viên thông tấn Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp - đã đi khảo sát các ngôi nhà ở Việt Nam từ Thanh Hóa đến Bình Định, ông tìm ra những điểm khác nhau của ngôi nhà ở mỗi vùng. Khi khảo sát ở Quảng Trị, ông nhận thấy đa số kiểu nhà ở chung quanh Huế đều giống loại nhà ở Quảng Trị và nhiều ngôi nhà ở Huế đã được mua lại từ Quảng Trị, rồi tháo ráp chuyển vào. Trong mô tả có một chi tiết khá thú vị, đó là một loại nhà ở đã tồn tại từ lâu ở Quảng Trị, có hai tầng mái. Kiểu kết cấu phần mái như vậy giống với các mái nhà ở của các vùng cách xa, từ tận Bình Điện đến Phú Yên. Đến hôm nay ta gọi chung với cái tên là nhà Lá Mái. Nhà Lá Mái ở miền Trung gồm có các loại nhà: có thể là nhà rội/ rọi (cột chôn xuống đất), nhà thượng rường hạ rội (thường có cột ở giữa) hoặc nhà rường phổ biến (cột kê trên đá tán/ đá tảng), đặc biệt nhà có hai tầng mái (mái dưới hay trần đắp đất trên sàn bằng tre hoặc gỗ, tầng trên là khung đỡ bằng tre lợp tranh hoặc lá)...

Người miền Tây, không ai không biết đến cây dừa nước. Đây là loại cây đa dụng vì lá dùng lợp nhà, bẹ làm lạt buộc, cọng phơi khô đốt, trái dùng để ăn và đặc biệt là làm mứt…

Cũng như những miền quê khác ở Tây Nam bộ, đất Sóc Trăng chằng chịt kênh rạch dọc ngang; ven bờ sông rạch, lá dừa nước mọc ken dày tạo nên một màu xanh ngút tầm mắt. Mọc chen trong các đám lá dừa nước ngoài các loại cây thân gỗ như bần, vẹt, quao, dái ngựa… còn có những loài dây leo như cóc kèn, dây choại… đặc biệt là dây mơ rừng.

Thường cứ mỗi buổi xế chiều, sau khi công việc đồng áng, vườn tược đã xong, năm ba người dân quê ở miền Tây Nam bộ quây quần bên mâm cơm, cùng nhâm nhi vài chung rượu đế cho giãn gân cốt. Cao hứng, họ ngân nga vài ba câu vọng cổ. Trong những cuộc trà dư tửu hậu như vậy, lời bài ca Dòng sông quê em: Hàng dừa nước lung linh ru mình trong nắng mới… của soạn giả Huyền Nhung thường được nhắc đến.

Ngoài những giá trị về cảnh quan thiên nhiên, dừa nước còn là loài cây gắn bó mật thiết với đời sống kinh tế của số đông người dân Nam bộ.

Nghề chằm lá dừa nước đã có từ lâu đời ở vùng sông nước miền Tây Nam Bộ. Tại Trà Vinh, nghề chầm lá cũng được duy trì và phát triển cho đến ngày nay.

Tại hội thảo quốc tế “Giải pháp thích nghi với biến đổi khí hậu (BĐKH) tại vùng đồng bằng sông Cửu Long” diễn ra sáng ngày 24-6 tại TP Rạch Giá (Kiên Giang), các nhà khoa học đã tập trung đánh giá toàn diện về thiệt hại của BĐKH, vấn đề môi trường có liên quan đến sông-biển, đồng thời đưa ra những giải pháp thích nghi với BĐKH tại ĐBSCL.

Biến đổi khí hậu toàn cầu đã được hầu hết các quốc gia trên thế giới quan tâm sâu sắc và Nghị định thư Kyoto (1997) là kết quả của sự thống nhất về quan điểm của nguyên thủ 165 nước, trong đó có Việt Nam, nhằm giảm khí thải gây ra hiệu ứng nhà kính - yếu tố làm gia tăng tốc độ nóng lên của khí hậu. Diễn biến của tác động biến đổi khí hậu sẽ dưa đến nhiều thảm họa môi trường như hạn hán, cháy rừng, lũ lụt . . . trong đó, hiện tượng nước biển dâng là mối quan ngại hàng đầu đối với nhiều quốc gia ven biển mà Việt Nam là 1 trong 5 nước chịu tác động mạnh mẽ nhất của hiện tượng này. Nếu hội nghị toàn cầu về biến đổi khí hậu (COP15) diễn ra từ 7 - 18.12 tại Copenhagen (Đan Mạch) thất bại, điều đó chứng tỏ "hệ thống chính trị trên toàn thế giới không giải quyết được những thách thức mà chúng ta phải đối mặt trong thế kỷ này" - Chủ tịch hội nghị COP15, Connie Hedegaard nói, thì bản thân mỗi quốc gia phải nỗ lực tự giải quyết vấn đề của chính mình nhưng phải đặt nó vào mối liên hệ to...

Đọc những trang của  Đoàn Giỏi , của  Sơn Nam  viết về miền đất phương Nam, ta có thể nhận thấy một điều: Cây dừa nước là hình ảnh gắn bó thân thiết nhất với người dân miệt sông nước miền Tây Nam bộ, gần như song song với cây dừa mà chúng ta vẫn uống nước hàng ngày. Dừa nước, mọc ven sông, rạch bờ mương, chỗ nào có nước là ta có thể trồng... dừa nước, kể cả vùng đất phèn, đất lợ, chỉ có một điều là nó không phát triển tốt, sum suê như trồng ven sông, rạch nước ngọt. Không rõ tự bao giờ, dân ta đã biết khai thác sản phẩm từ cây dừa nước? Lá dừa nước dùng để... lợp nhà, điều đó ai cũng biết. Nhưng lá lợp nhà cũng có nhiều loại, mỗi loại lại có một giá trị khác nhau về kinh tế, độ bền lá dừa nước để nguyên tàu, xé ra làm đôi theo chiều dọc gọi là " lá xé"  lợp nhà thì tuyệt vời. Nếu lợp dầy, khít có thể cầm cự được với nắng mưa tới 9, 10 năm. Còn lợp thưa thì tệ lắm cũng phải 5,6 năm - với điều kiện là không có con chuột nào làm ổ trên nóc nhà, và không có những chú ...

Mắm trước, đước sau, tràm theo sát  Sau hàng dừa nước, mái nhà ai?...   Câu thơ quen thuộc ấy gợi lại nét đặc trưng của miền đất trẻ. Cây mắn làm đội quân tiên phong trên đất bãi bồi phù sa, rồi đến luợt cây đước, cây tràm bắt rễ… để sau đó lùi sâu vào kênh rạch cho những hàng dừa nước che rợp xóm làng ngay từ buổi cha ông mở cõi, khẩn hoang… Người ta nói biểu tượng của làng quê Việt Nam là lũy tre làng, nhưng với cư dân miệt châu thổ Cửu Long lại chính là một rặng dừa nước ven sông, một dáng thôn nữ chèo xuồng, vài mái lá đìu hiu có khói lam chiều lãng đãng… Có lẽ cái hồn quê sâu lắng, nên thơ ấy đã tạo nguồn cảm hứng cho tác phẩm của Nhà thơ Hoài Vũ và Nhạc sĩ Phan Huỳnh Điểu mang đậm chất trữ tình để ngợi ca vẽ đẹp thiên nhiên và con người trên dải đất vùng châu thổ này… Gió, gió nhớ thương ai mà lay bờ lá Để bìm bịp kêu con nước lớn ròng Đất quê ta xanh xanh triền lá Giặc nhảy vào lá hóa rừng chông Nước quê ta dập dềnh tôm cá Giặc lội vào nước d...

' Hàng dừa nước lung linh... ru mình trong nắng mới..' (Vọng Cổ miền Nam) Dừa nước, một cây rất gần gũi với người dân nông thôn Miền Nam Việt Nam nhất là những vùng sông rạch và ven rừng ngập mặn. Dừa nước có rất nhiều công dụng không kém cây tre tại vùng nông thôn Miền Bắc.  Một số công dụng về công nghiệp khác chưa được khai thác tại VN, như tại các quốc gia Đông Nam Á khác ( Mã Lai, Indonesia..) Tên khoa học và các tên gọi khác: Nipa fruticans thuộc họ Aracacea (họ Cau) Tên Anh-Mỹ: Nipa palm, Mangrove palm; Pháp: palmier nipa Philippines: Nipa; Indonesia: Buah atap; Bangladesh:gol pata Trung Hoa: Shui ye (Thủy Gia) Tên Hán Việt: Du Long Thái Tại Việt Nam: Dừa nước cũng được gọi là dừa lá (Nypa= tên la-tinh hóa của tên địa phương Nypah tại Moluccas, Philippines; fruticans = mọc thành bụi, ít hóa gỗ) Đặc tính thực vật: Thân mọc ngầm trong bùn, dài và to (đường kính từ 25-40 cm). (Tuy gọi là thân nhưng về phương diện thực vật , đây là một t...

Dừa nước mọc ở những vùng đất lầy nhiệt đới trên bờ sông đổ ra Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương (từ Băng-la-đét tới các hải đảo ở Thái Bình Dương). Tươi tốt nhất ở vùng ven cửa biển có thủy triều lên xuống (vùng đất nhiễm mặn), nước chảy chậm bồi đắp phù sa. Trong tự nhiên, dừa nước sẽ phát tán, sinh sôi nảy nở theo sự đưa đẩy của thủy lưu. Ở đồng bằng sông Cửu Long dừa nước mọc thành rừng theo các triền sông. Khoảng 15 năm trước, Tiến sĩ No-pa-rát, chuyên gia về biển và tài nguyên ven biển đã đến làm việc tại Trường đại học Hoàng tử Song-khlá (miền nam Thái-lan), ông bắt đầu nghiên cứu về cây dừa nước (người Thái gọi là cây dừa bàn tay) mọc rải rác khắp nơi ở nhiều tỉnh của nước này. Dân gian sử dụng lá dừa nước chầm tranh lợp nhà và một số việc khác. Chỉ có một số ít người biết dùng quả dừa nước làm ra đường và rượu. Kết quả nghiên cứu của Tiến sĩ No-pa-rát (được Công ty Điện lực Kansai Electric, Nhật Bản tài trợ) cho thấy, một ha dừa nước (chưa dùng phân bón) đã cho ra tới 6.480 ...